Dit betoog werd door Jerry Afriyie voorgedragen tijdens de ZAM Nelson Mandela lezing 2023 in het Internationale Theater Amsterdam (ITA).

Mijn naam is Jerry Afriyie. Ik sta hier voor jullie mede dankzij mijn inzet voor de mensenrechtenorganisatie Stichting Nederland Wordt Beter. Voor zover ik en mijn ouders terug kunnen bladeren, heeft de doorwerking van slavernij, kolonialisme en plunderingen op Zwarte lichamen en gemeenschappen een diepe indruk op mij achtergelaten. Het is dan ook niet wonderlijk dat ik mijzelf – en mijn gezin en meest dierbaren – heb opgeofferd om een bijdrage te leveren aan de voortdurende strijd voor Black Liberation.

Zwarte levens doen er toe
Een kleine 13 jaar geleden werd ik in Amsterdam Bijlmer, op een steenworp afstand van mijn huis, benaderd door kunstenaar Raul Balai, om samen met anderen het diepgewortelde racisme-probleem in Nederland bespreekbaar te maken. Wij lanceerden kort daarna de Zwarte Piet is Racisme-campagne. In beginsel werden we uitgelachen en vaak tot op het bot vernederd, niet alleen door de witte gemeenschap maar ook door mensen die op ons leken. We hebben geweld en uitsluiting van onze landgenoten moeten trotseren. Maar we bleven trouw aan de universele strijd voor rechtvaardigheid, zelfs wanneer onze intenties en leiderschap op de proef werden gesteld. Ik heb het hier over een beweging die met slechts drie mensen is gestart en in 2020 liepen we met duizenden mensen door de straten, steden en dorpen van Nederland. Met één boodschap: Zwarte levens doen ertoe en we zullen niet langer kritiekloos toekijken wanneer onze waardigheid en bestaansrecht bedreigd worden.

Larger than life
Beste mooie mensen, beste organisatie, bedankt voor de uitnodiging om mijn gedachtenspinsels met jullie te delen. Er is zoveel dat ik met jullie wilde delen toen ik de uitnodiging voor me zag. Nelson Mandela roept veel emoties op bij mensen van verschillende leeftijden, met verschillende overtuigingen en achtergronden. Zijn opofferingsgezindheid spreekt voor zich. Hij wordt over de hele wereld dan ook geroemd, omarmd en bovenmenselijke eigenschappen toegekend. Er zijn talloze citaten, boeken en fabels aan hem toegekend. Als iemand larger than life is gemaakt, is het Mandela wel. Echter heb ik mijn enthousiasme kunnen matigen en zal ik mij vandaag richten op het leiderschap en de erfenis van Nelson Mandela. Niet om de levendige discussies over zijn nalatenschap plat te slaan of om de lovende woorden van presidenten, ambassadeurs en mensenrechtenorganisaties te herhalen. Ik hoop met mijn ervaringen en gedachten over leiderschap een bijdrage te leveren aan de discussie over de nalatenschap van een van de bekendste vrijheidsstrijders die de moderne wereld heeft gekend.

Achteraf helden
Vandaag draag ik mijn betoog voor op de plek waar Mandela ruim 30 jaar geleden Amsterdam toesprak, kort na zijn vrijlating vanuit de Victor Verster Prison. Mijn land houdt zielsveel van deze visionaire leider. Maar als ik ´s avonds de paperback Long Walk To Freedom weg leg en mijn nachtlamp uitzet, raast een brandende vraag door mijn samengetrokken lijf. Hielden we van Mandela omdat hij zo ver van ons af stond of omdat iemand anders hem en de zijnen pijn deed? Houden wij van hem omdat wij onze handen in onschuld hebben gewassen en het bloed van slavernij en kolonialisme, wat de weg plaveide voor apartheid, aan onze diversiteitsdeken hebben afgeveegd? Wat als hij een Zwarte Nederlander was geweest, een nazaat, en sprak over de pijn die wij hem en zijn volk aandeden, hadden wij hem dan ook zo’n liefdevolle brasa gegeven en omarmd? Hadden we hem dan ook op een voetstuk geplaatst en geciteerd als liederen uit een heilig boek? Na drie-vierde deel van mijn leven in het westen te hebben vertoeft is mij één ding duidelijk: wanneer Zwarte mensen dood en/of ongevaarlijk zijn, worden we helden. Achteraf helden, losgekoppeld van onze voortdurende strijd en idealen.

Een zee van witte-obsessie
Ooit zei ik dat als Mandela hier in Nederland was geboren, hij vast en zeker zwarte piet zou zijn genoemd. Dan zou hij alledaagse minachtingen en schofferingen zoals ‘hé zwarte’, ‘rot op naar je eigen land’ of ‘kanker-neger’ moeten trotseren. Madiba, zoals witte mensen hem liefkozend noemen, zou net zoals Aminata Cairo, Gloria Wekker, Clarck Accord, Amma Asante, Rinchemar Martina, Jeffrey Koorndijk, Enith Brigitha, Andrew Makkinga en Nawal Mustafa een verhaal paraat hebben over de Zwarte realiteit die doordrenkt is met neo-kolonialisme, racisme, alledaagse discriminatie en witte onschuld. Jullie zien, Nelson Mandela kan, net als witte Jezus, in de ogen van mijn witte landgenoten niets fout doen. En dat is niet alleen omdat hij tot zijn laatste adem ageerde tegen een fout systeem, ook is het niet omdat hij zich schuldig maakte aan ruim 190 gevallen van verzetspleging tegen het apartheidsregime.

Van alle strijders uit zijn tijd steekt hij er met kop en schouders bovenuit. Een zee van witte-obsessie die we niet zien bij zijn kameraden en medestrijders Steve Biko, Winnie Mandela en Robert Sobukwe? Mandela is vooral geliefd bij witte mensen omdat, wat witte mensen ook met hem deden en wat zijn volk ook moest ondergaan, hij ervoor koos om een natie op te richten met de vijand. Ondanks dat hij de geschiedenis en god aan zijn kant had om by any means zijn volk te bevrijden van terrorisme en witte suprematie, hij witte mensen de hand toereikte. Hij zwoer geweld af en zette zich in om de pyromaan en het slachtoffer van de brand in hetzelfde huis te houden. En wat mij altijd zal bijblijven is dat hij dit allemaal deed zonder een greintje verlies van menselijkheid en zonder verlies van waardigheid. Mandela gaf zijn alles, waar hij bijna niets voor terug kreeg en witte mensen roemen hem daarvoor. In de eerste plaats omdat witte mensen andersom zelf nooit, maar dan ook nooit zouden rusten totdat hun leed elke Zwarte persoon betaald was gezet. Voorbeelden zijn overbodig, bewijzen evenzeer.

Geen wraakoefening
Net als vele Zwarte mensen heb ik lang gedacht, wat doet hij nou? Lang dacht ik: iemand moet boeten voor wat onze broeders en zusters, kinderen en moeders en vaders in Zuid Afrika is aangedaan. Lang koesterde ik de dag dat de moordenaars van Steve Biko en Solomon Kalushi Mahlangu hun verdiende straffen zouden krijgen, aan de galg met uitpuilende ogen. Iemand moest boeten en ik had net als veel Zwarte Zuid-Afrikanen destijds en nu, andere vulgaire en barbaarse straffen voor ogen voor de daders. Voor de moordenaars van onze lieftallige Soweto kinderen die van hun moeders borsten werden afgeschoten en in hun vaders armen werden begraven.

Maar niet Mandela, hij die op de bergtop de toekomst voor ons vertaalde. Mijn leider had iets anders in gedachten, een andere strafmaat. Een strafmaat die bijna niemand buiten hem om zag als straf. Er kwam geen wraakoefening waarop de vele weduwen en ouderloze nakomelingen vurig hadden gehoopt. In plaats daarvan kwam er een appèl voor medemenselijkheid. Medemenselijkheid waarvan het de witte mens nog niet was gelukt om te ontwikkelen sinds haar komst in Zuid-Afrika en die de Zuid Afrikaan (de onderdrukte) voor de witte medemens (de onderdrukker) verloor in het proces van geweld. En daar tussenin hield de leider Nelson Mandela zich schuil, om niet alleen zijn volk maar om ons allen de weg te wijzen, zoals je van een leider verwacht. Met een levende discussie als gevolg, die tot op de dag van vandaag en op dit ogenblik gevoerd wordt.

Man of the Millennium
Een discussie die je als volgt samen kunt vatten: “Heeft onze leider, genoeg gedaan of had hij het misschien bij het verkeerde einde?”. Dit is een universele vraag en deze kun je toepassen op alle grote leiders die ons voorgingen, maar op niemand meer dan op Kwame Nkrumah. Ghana werd, onder de leiding van Nkrumah, in 1957 het eerste land dat onafhankelijk werd van het Europese kolonialisme. Ik liet afgelopen vrijdag mijn haar knippen voor deze gelegenheid toen terloops de nalatenschap van Nkrumah ter sprake kwam. Mijn kapper en twee anderen, alle drie met Ghanese wortels, vonden Nkrumah de slechtste leider aller tijden.

Dit omdat hij: 1. te vroeg de onafhankelijkheid had ingeluid en 2. omdat hij voor andere landen ging zorgen met het geld dat in de la zat na Ghana’s onafhankelijkheid. In werkelijkheid ondersteunde hij met het geld de verdere onafhankelijkheidsstrijd in Afrika omdat in zijn eigen woorden: “The independence of Ghana is meaningless unless it is linked-up with the total liberation of the African Continent.” Je zou kunnen denken hierop valt niet af te dingen, maar er zijn mensen, zoals mijn getalenteerde kapper, die hier heel anders over denken. En toch sta ik hier vandaag voor jullie om een pleidooi te houden voor het leiderschap en de erfenis van Nelson Mandela in plaats van de nalatenschap van Kwame Nkrumah, die naar mijn mening het verste vooruit zag.

En hierom: Nelson Mandela was een mens van matigheid terwijl Nkrumah zijn honger naar meer macht onmogelijk kon stillen. Mandela is de eerste en enige Afrikaanse president die vrijwillig voor het einde van zijn termijn afstand nam van zijn troon en macht. Niet door een verkiezing, niet door een schandaal, niet met geweld of door een (gesponsorde Europese) coup. Meer dan zijn opofferingen, zelfdiscipline en charme heeft dit het meeste indruk op mij gemaakt. Dit nieuwe leiderschap is door geen van zijn tijdgenoten geëvenaard, ook niet door BBC’s ‘Man of the Millennium’, Kwame Nkrumah, of zij die na hem de troon bestegen.

Leiderschap
Ik zie mezelf niet als leider. Maar ik kan er niet omheen dat veel mensen in dit land dat wel in mij zien. Zie hier, daar heb je het eerste conflict al. Hoe mensen jou zien versus hoe jij jezelf ziet kan al het verschil maken in wat jij ziet als jouw verantwoordelijkheid en zodoende wat jouw bijdrage zou moeten zijn. Mijzelf niet als leider zien betekent niet dat ik mezelf niet waardig vind. Ik vermijd zulke labels met klem. Simpelweg omdat ik erachter ben gekomen dat wanneer je een label op jezelf plakt je jezelf ernaar gaat gedragen. Je gaat dan van een natuurlijk persoon naar een karikaturale schets. In plaats van dat je jezelf afvraagt wat jij wil doen, ga je je afvragen wat een activist moet doen. In het proces vergeet je jezelf, wie je bent en als gevolg waarvoor je het doet. Ervan uitgaande dat Mandela meer dan een activist was – een mens, een vader en een opa – die van zijn volk en land hield voorzie ik al ruis in de verwachtingen, toen en nu.

Mandela is geliefd maar wordt ook terecht onder een vergrootglas geplaatst. Het zou een hoofdzonde zijn als we onze leiders niet kritisch volgen, bevragen en waar nodig bijsturen of verwijderen. Wij moeten ook eerlijk zijn naar onszelf toe, over wie onze leiders zijn, in welke wereld zij zich bevinden en hoe zij naar de wereld kijken. En aanvullend over welke middelen en menskracht (om de vijand te verslaan) zij beschikken? Je kan een gewoon mens niet verheven tot een soort god, met als gevolg dat degene aan de ene kant ‘onevenaarbaar’ wordt en aan de andere kant ‘een teleurstelling van een god’.

Mandela moest witte mensen betaald zetten voor de apartheid en hij kon in de ogen van sommigen activisten niet ver genoeg gaan. Kan het zijn dat zijn publiek liever een karikatuur van hem hadden gezien en niet de Mandela die hij werkelijk was? Velen – ter illustratie – liepen ook bij Malcolm X weg omdat hij niet langer in het wild riep dat de witte medemens de duivel was. Kan het zijn dat hij het niet verkeerd had, maar dat wij iets verkeerds van hem vroegen? Verwachten we echt dat Mandela, eigenhandig, in één mensenleven, alles wat apartheid had vertrapt en veelal onherstelbaar kapot had gemaakt recht kon zetten? Met welk leger, menskracht en middelen moest hij alle witte bezetters dubbel betaald zetten voor hun misdaden en/of profijt aan die misdaden?

De beste man was een advocaat, kende mensenrechten verdragen. Hij heeft vast gelezen over groepsuitroeiing. Kan het zijn dat hij daarom alles op alles heeft gezet om de weg naar groepsuitroeiing van zijn volk te stoppen en die van witte mensen in Zuid-Afrika te voorkomen? Hij was een belezen man, kan het zijn dat hij teksten tegenkwam die veel overtuigender waren dan de menselijke emoties en tradities? Dat hij nieuwe inzichten op deed die tot de dag van vandaag menigeen van zijn medestanders en zijn tegenstanders nog niet onder ogen hebben gekregen?

Reflectie
“A man who views the world the same at 50 as he did at 20 has wasted 30 years of his life.” zei wijlen Muhammed Ali. Een kwart eeuw geleden stevende ik af op jong volwassen. Ik wist het allemaal beter en begreep de wereld beter dan mijn ouders, hun ouders en en alle ouders ervoor. Ondanks dat ik net pas kwam aanmeren was ik ervan verzekerd dat ik een 100% accurate voorstelling kon maken van situaties waarin ik mezelf nooit had bevonden. Hoe verleidelijk het ook is en hoe zeer mijn hart slaat voor wraak voor het voorbije, ik denk dat ik Mandela pas kan veroordelen als ik hetzelfde pad heb bewandeld en zijn levenservaring en kennis heb opgedaan.

Ook al was het apartheidsregime niet van eeuwigheid beschoren, het was nog altijd springlevend in de jaren ‘80, en nog erger suicidal vanwege de aanhoudende strijdlust van de Zwarte Zuid-Afrikanen en de toenemende internationale druk. Een kat in het nauw gedreven maakt rare sprongen. Als leider is je een visie en overzicht toevertrouwd. De wind bereikt jou voordat deze langs de rest waait. Je moet besluitvaardig zijn, niet vanuit de onderbuik alleen maar met name vanuit hart en geest handelen, dat kan levens kosten of sparen.

Als ik aan grote leiders zoals Mandela denk, heb ik geen enkele twijfel dat geconfronteerd met het kwaad zij het meest haalbare behaald hebben. Met de beperkte middelen en mensen die beschikbaar waren, vanuit de bestaande inzichten en de kortademige ruimte waar zij over beschikten. Met de kennis van toen hebben zij bergen moeten verzetten – om wat wij nu wegwuivend kleine verandering noemen – voor elkaar te krijgen. Ik denk dat de Mandela’s, de Kwame Nkrumah’s, De Amilcar Cabral’s, de Jomo Kenyatta’s en Obama’s de eerste zullen zijn om toe te geven dat het werk, hun werk, nog onaf is. Dat we er nog niet zijn. Dat witte suprematie nog altijd bezit heeft genomen van onze grond, lijf en geest.

Een lichtpunt in het duisternis
Neem het van mij aan: het duurt altijd veel langer om iets recht te zetten dan om het kapot te maken. Net als jij en ik was Nelson Mandela geen god maar een mens van vlees en bloed. Hij stond vrijwillig en met plichtsbesef in dienst van de mensheid en net als jij en ik was hij verre van perfect. Zijn bijdragen zijn echter een lichtpunt in de ruim twee millennia duisternis waarin Zwarte mensen sinds de Arabische slavernij verkeren. Hij heeft een poging gedaan en in het proces iets voor elkaar gekregen, waarvan miljoenen Zwarte en witte mensen dachten dat het onmogelijk was, niet voor elkaar te krijgen was. Hij heeft ons een duw in de goede richting gegeven, naar de uitgang – naar het licht toe. Zulke kleine winsten moeten als motivatie en inspiratie dienen om de volgende stap te zetten, door zij die in de startblokken staan.

Zo geven we het stokje door. En als je dit in de hand geworpen krijgt, heb je geen tijd te verliezen. Dan moet je niet omkijken en vingerwijzen, maar voorwaarts blijven strijden. Het is een marathon. En je stopt niet. Nooit meer. Totdat wij er zijn.